
نیاز داریم ادبیات کودکان را جدیتر بگیریم- برگردان طاهرجام بر سنگ
ماریون برونه، متولد سال 1976 در وُکلوز، نویسندۀ فرانسوی است که جایزۀ یادبود آسترید لیندگرن Astrid Lindgren Memorial Award را در سال 2025 دریافت کرد. هر چند بیشتر کارهای این نویسنده در زمینۀ ادبیات نوجوانان است اما داستانهایی برای بزرگسالان و کودکان هم منتشر کرده است. برونه مددکار اجتماعی-تربیتی است، نخستین اثر ادبی خود بنام «آبجی» Frangine (فرانژین) را در سال 2013 منتشر کرد. این رمان نوجوانان داستان زندگی دو خواهر است که در نتیجۀ لقاح آزمایشگاهی از دو مادر متولد شدهاند. نویسنده در این رمان به موضوع هموفوبیا میپردازد. بدنبال این اثر برونه 15 کتاب دیگر منتشر کرده است. کارهای او به زبانهای انگلیسی، اسپانیایی، کاتالان، روسی و سوئدی ترجمه شدهاند.
آن چه در پی میآید گفتگوی لنا کُرهلند، عضو هیئت ژوری جایزۀ یادبود آسترید لیندگرن است با این نویسنده.
در فرانسه جوایز ادبی متعددی دریافت کردهای. نامزدی برای دریافت جایزۀ یادبود آسترید لیندگرن برایت چه معنایی داشت؟
دریافت این جایزۀ بینالمللی، بزرگترین جایزۀ ادبیات کودکان در جهان، برایم اهمیت بسیاری دارد. برگزیدۀ شدن برای دریافت جایزۀ یادبود آسترید لیندگرن به منزلۀ تأئید من و کارهایم بوده و از طرف دیگر این جایزه بطور کلی برای ادبیات کودکان هم اهمیت بسزایی دارد. امیدوارم این جایزه بتواند به بالا بردن موقعیت ادبیات کودکان در فرانسه هم یاری برساند.
آیا در میان شخصیتهای داستانی آسترید لیندگرن، کاراکتری هست که مورد علاقهات باشد؟
اعتراف میکنم که همۀ کتابهای آسترید لیندگرن را نخواندهام. اما کوچک که بودم عاشق امیلی لونهبریایی بودم. البته پیپی جوراب بلند را نخواندهام. اما احترام زیادی برای ارزشهای بنیادین آسترید لیندگرن و همبستگیاش با ارزشها قائلم.
احساس عمیق او نسبت به برابری، و دلبستگی وفادارانهاش به طبیعت – بسیاری از ارزشهایی که به آنها باور داشت، با باورهای من نیز همسو هستند.
چرا ادبیات کودک و نوجوانان اهمیت دارد و با این نوع ادبیات مثلا در کشور شما فرانسه چه رفتاری میشود؟
کتابهای کودکان و نوجوانان نقشی محوری در زندگی آنان ایفا میکند. تجربیات آنها را توسعه میبخشد و آنها را با هنر مرتبط میسازد. اما نیاز داریم در فرانسه ادبیات کودکان جدیتر گرفته بشود. باید موقعیت آن را به سطح ادبیات بزرگسالان برسانیم. راهی طولانی در پیش رو داریم. برخی فقط کتابهای بزرگسالان من را مطالعه میکنند اما کتابهایی که برای نوجوانان مینویسم را اصلا نمیخوانند. در چنین کتابهایی هم به همان موضوعها و نگرانیهایی میپردازم که در ادبیات بزرگسالان، اما کسی آنها را نمیبیند.
محیط و ملاء پیرامون، مخصوصا طبیعت در نوشتههایت اهمیت زیادی دارند. نظرت در مورد طبیعت چیست و طبیعت چه نقشی در کتابهایت دارد.
آنچه از نظر من نسبتاً مهم است و سعی میکنم آن را از طریق داستانهایم منتقل کنم، رابطهٔ میان احساسات جسمانی و طبیعت است. بدن نقشی محوری دارد و بخشی از کنش و واکنش میان جهان بیرونی و درونی است. انسانها چه به لحاظ احساسی و چه از نظر فیزیکی، از طبیعت تأثیر میپذیرند. برخی خوانندگان گفتهاند که هنگام خواندن Plein gris واقعاً دچار حالت دریازدهگی شدهاند. و در L’été circulaire، (تابستان دَوَرانی) گرمای سنگین و آفتاب سوزان بهطور مستقیم بر رفتار شخصیتها اثر میگذارد. تلاش میکنم نشان دهم که احساساتی چون گرما یا سرما، همچنین میل، ترس و خشم، پیوندی نیرومند با طبیعت و بدن دارند. طبیعت عنصری یکپارچه و جدانشدنی از داستانهای من است.
ماجراهای بیشتر کتابهای شما در زمان حال اتفاق میافتند و به مسائل روز مانند تغییرات اقلیمی، فقر یا نابرابری اجتماعی میپردازند. اما نوشتههای شما هرگز تحریکآمیز یا تبلیغاتی نیستند. چگونه این کار را انجام میدهید؟
امیدوارن هرگز برای یک نظر خاص تبلیغات به راه نیندازم. به کاری که گرایش دارم این است که به خوانندگان نشان بدهم که در جهان ما اوضاع از چه قرار است، طوری که آنها امکان بدست بیاورند تا پرسشهای خود را مطرح کنند. نهایتا کلمات من هستند تا خواننده را در یافتن راه خود کمک کنند. به عنوان نویسنده برایم مهم است که زیادی احساساتی نباشم و تلاش میکنم از به خرج دادن عواطف شدید خودداری کنم.
«Plein gris» رمانی فوقالعاده هیجانانگیز است. در این داستان که در یک قایق بادبانی اتفاق میافتد، تعلیق از همان جملات ابتدایی ایجاد میشود. مردۀ یکی از پنج شخصیت نوجوان در آب پیدا میشود. چه اتفاقی افتاد؟ آیا قبل از شروع نوشتن، کتابهایت را برنامهریزی میکنی یا فراز و فرود داستانی هنگام نوشتن شکل میگیرند؟
اغلب تصویر کلی داستان را خوب در ذهن میپرورانم، اما از شاخوبرگ دادن بیش از حد به جزئیات طرح اصلی پرهیز میکنم. اما استثناهایی هم وجود دارد. برای رمانهای مهیجم، رمانهایی چون Plein gris و La Gueule du loup (پوزۀ گرگ)، دقیقا میدانم از همان ابتدا فصل به فصل داستان چگونه بسط پیدا میکند.
جوانهای معترض بسیاری در کتابهایت یافت میشوند. برای نمونه در Dans le désordre (نامرتب) گروهی از آنها در آرزوی جهانی بهتر متحد میشوند. مانند بسیاری از کتابهای دیگرت، این نیز حول محور جمع میگردد. اما یک داستان عاشقانهی لطیف هم دارد که صحنههای بسیار دراماتیک و خشونتآمیز کتاب را متعادل میکند. آیا هنگام نوشتن کتابهایت، اغلب به همین ترتیب بر تضادها تأکید داری؟
نه، این را نمیخواهم بگویم. بلکه بیشتر تلاش میکنم تا از طریق زبان در داستانها تعادل ایجاد بکنم. تلاش میکنم بین سبکهای متفاوت زبانی حرکت کنم. میتوانم قطعاتی شاعرانه یا خاموش بنویسم- توصیف از طبیعت معمولا چنین نقشی را ایفا میکند- و آن را با قطعهای دنبال کنم که لحنی خشنتر دارد، لحنی شدید، بیرحم یا خشونتآمیز. در تلاش برای رسیدن به ریتم و تنوع در روایت از چنین تضادهایی بهره میگیرم.
رابطهات با سنت داستانگویی فرانسه چطور است؟ تو را نویسندهای در سنت ویکتور هوگو میبینم – بیشتر به دغدغههای اجتماعیاش فکر میکنم، به دفاع او از اقشار آسیبپذیر و آنهایی که در پائینترین پلههای اجتماعی بودند. الکساندر دوما هم در ذهن میآید، با تواناییاش در آفریدن ماجرا و هیجان.
– آه، توی بچگی عاشق دوما بودم. «سه تفنگدار»! چندین بار آن را خواندهام. دوستی هم یکی از موضوعهای مرکزی آن کتاب است. هر جور دوستی، همین طور همبستگی با جمع، موضوعهای محوری بسیاری از کتابهایم هستند. در مورد هوگو باید بگویم که بیشتر شعرهایش را خواندهام و آن قدر که به شعرهایش گرایش دارم، به رمانهایش ندارم. بیش از هر چیز با شعرهایی که از فقر و اقشار آسیبپذیر میگویند رابطه گرفتهام. چندین شعر در مورد وضعیت کارگران معدن نوشته است. یکی از معروفترین آنها «سرودی برای فقر» نام دارد، بچه که بودم وقتی آن را خواندم خیلی تحت تأثیر قرار گرفتم. یک نویسندۀ کلاسیک دیگر را هم میخواهم نام ببرم که برایم مهم بوده است. گئی دو موپاسان. او نویسندهای استثنائی است که با ظرافت تمام و با جزئیات به مسائلی چون تفاوت گروههای اجتماعی و بیعدالتی میپردازد. رمانهایش تأثیر مهمی بر من داشتهاند.
بیش از هر چیز داستانهای رئالیستی معاصر مینویسی. «بیدین و قانونشکن» که داستان 1800 آمریکا رخ میدهد، یک استثناست. اما گاهی نیز به اسطورهها و داستانهای عامیانه اشاره میکنی، بهویژه در سهگانهی در دست انتشارت، ایلوس. در این جهان تیره و تار، به نظرم اسطورههای یونان باستان در پسزمینه دیده میشود، و شخصیتها واضح و برجستهاند، مثل قصههای عامیانه. داستانی است دربارۀ خیر در برابر شر، باز هم، مانند یک قصۀ عامیانه. آیا هنگام برنامهریزی برای نوشتن، به چنین چیزی فکر کردی؟
خیر به آن شکل فکر نکردم، دستکم آگاهانه نبوده. دربارۀ ایلوس، احتمال میدهم که خودِ ژانر- دیستوپی آیندۀ نزدیک- باعث تولید برخی از الگوهای اسطورهای و عامیانه شده باشد. در مورد اسطوره، یک بار یکی از خوانندههایم اشاره کرد که ساختار Dans le désordre (آشفته)، مشابه ساختار تراژدی یونانی است. اما من مطلقا یک الگوی کلاسیک دراماتیک را دنبال نکردم. از سوی دیگر، چیزی که هم در کتابها و هم در دیگر نوشتههایم برایم اهمیت دارد ایدۀ جمعگرائی است. جمعگرائی با دوستی پیوندی نزدیک دارد، و در جهانی که فضای اجتماعی هر روز سختتر میشود و فردگرایی تا این حد قوی است، گروهها اهمیت پیدا میکنند. نیاز داریم با دوستی و همبستگی به هم بپیوندیم. در جمع است که کورسوی امیدی برای آیندۀ بهتر میبینم.
من مرتبا گریز میزنم به کتابت واندا، که داستان یک پسر کوچک -که فقط شش سال دارد- و مادرش را مینویسی. داستان واندا و پسرش، که بسیار تنها و آسیبپذیرند، بسیار جذاب است. آبیِ مدیترانه هم حضوری دائمی دارد. آخرین جملۀ کتاب این طور است: «تو و من، و آبی. تو و من در برابر بقیۀ جهان». این کلمات به نوعی ترا به عنوان نویسنده معرفی میکند. تنهایی، انزوا، کوچکترینها و ناتوانان در برابر بقیۀ جهان، انسان در برابر طبیعت. آیا چنین موضوعی را در نظر داشتی؟
بله، میشود گفت. واندا پایان غمانگیزی دارد، پایانی که منعکس کنندۀ وضعیت امروز جهان است. کلمات پایانی گویای رنجی عظیم و تنهایی عمیقی است. « کوچکترینها و ناتوانان در برابر بقیۀ جهان». بله، موافقم که این موضوعی است که در نوشتههایم تکرار میشود. اما برای من هرگز موضوع انسان در برابر طبیعت مطرح نیست. برعکس.
مصاحبهگر: لنا کُرهلند

