Home سخن روز آرشیو سخن روز گویی این یکی جنگ هم نعمت است-رامین کامران

گویی این یکی جنگ هم نعمت است-رامین کامران

جملۀ شکرانۀ خمینی در بارۀ جنگ هشت ساله به یاد همه هست: «این جنگ نعمت است». کمتر سخنی میتوانست بر مردمی که بعد از انقلاب و در حین آگاهی روزافزون به کلاهی که خمینی بر سرشان گذاشته بود، گرفتار جنگی تحمیلی شده بودند و میرفتند تا سالهای درازی را در محرومیتها و سختی های آن بگذرانند، این اندازه گران بیاید. جنگ برای هر کس نعمت بود، برای مردم ایران نبود. ولی چرا این واقعۀ تلخ و تراژیک در چشم خمینی نعمت مینمود؟ چطور میشد وقوع جنگ را برای کشوری که هنوز دچار تشنجات انقلاب بود و ارتشش هم در تصفیه های انقلابی به شدت سرکوب و تضعیف شده بود، نعمت شمرد؟

جنگ نعمت بود، ولی برای نظامی که خمینی بر پا کرده بود و حفظش از همان روز اول اوجب واجبات بود چون بزرگترین غنیمت انقلاب برای اسلامگرایان بود. این جنگ، برای خمینی که هنوز نتوانسته بود نظام فاشیستی خود را تثبیت ببخشد، بهترین فرصت را برای انجام کار فراهم آورد. تحکیم اقتدار جز با سرکوب خشن و همه جانبه ممکن نبود و جنگ بهترین بهانه برای توجیه چنین سیاستی. تحمیل ایدئولوژی نظام به جامعۀ ایران که هیچ تمایلی به پذیرشش نداشت، با جنگ تسهیل شد. بهترین مثال این امر مورد زنان بود. زنانی که قبلاً با تظاهرات علیه حجاب رهبر پر مدعا و مطمئن به نفس انقلاب را وادار به عقب نشینی کرده بودند و ناچارش کرده بودند تا اصرارش بر اجرای این حکم دینی را، زیر فشار افکار عمومی، پس بگیرد، در هنگامۀ جنگ وادار به تبعیت شدند. باقی جامعه هم به همین ترتیب و با زور گروه های حمله، به الزامات اسلامگرایی گردن گذاشت. جنگ دست حکومت را از هر جهت باز کرد. مخالفان، از هر گروه و دسته، در معرض سرکوب شدید قرار گرفتند. بسیاری بهای استقرار حکومت جدید را با جان خود پرداختند و آنهایی که بختشان بلند بود، با زندان و تبعید جان به در بردند.

جنگ، حکمروایی کمیسر های ایدئولوژیک حکومت را که در همه جا حضور یافتند و در همه کاری دخیل شدند، به طور بلامنازع برقرار ساخت. آسایشی برای کسی نماند، چون همه مجبور و منکوب حکومتی شدند که با خدعۀ خمینی بر سرشان آوار شده بود و راهی هم برای رهایی از آن در برابرشان نبود، بخصوص که دشمن خارجی با حمله به کشور یاور استبداد داخلی شده بود که با مردم ایران، در کشور خودشان که غصب کرده بود، مثل موالی رفتار میکرد. سرپیچی از احکام حکومتی بهانۀ اتهام خیانت بود و مجالی برای شانه خالی کردن نمیگذاشت. بله، جنگ نعمت بود، برای خمینی و اسلامگرایانی که به جان ایران و ملت ایران افتاده بودند. نصیب ملت، مصیبت و رنج بود و در آخر کار پیروزی هم نصیب ایران نشد. جنگی را که میشد بعد از اخراج نیروهای عراقی ختم کرد، با نابلدی و خام دستی هشت سال طول دادند تا میوه های سیاسیش را بچینند که چیدند ـ هزینه هم بر عهدۀ ملت.

امروز به نظر میاید که شاید جنگ فعلی را هم بشود در جای خود نعمت خواند، منتها نعمتی که این بار نصیب ملت ایران شده است. اول از همه به این دلیل که ایران و ملت ایران را در مرکز حیات سیاسی کشور قرار داده است. پنجاه سال تحمیل هویت قلابی و پوک و ایدئولوژیک اسلامی، در برابر ضرب این جنگی که موجودیت ملت ایران و نه اسلام را هدف گرفته است، از بن ویران شده و آوارش هم دیر یا زود برداشته خواهد شد. البته حکومت هنوز میکوشد تا با تمام اسبابی که در اختیار دارد، به جنگ فعلی هم رنگ اسلامی بزند و در همان قالب معیوبی جایش بدهد که برای جنگ هشت ساله ساخته بود. باز سطل رنگ سبز است که دست به دست میچرخد تا واقعیت را با رنگ امیزی به دکور نمایش های حکومتی تبدیل نماید. اما دیگر گفتاری که اسلام را برتر از همه چیز میشمرد و میخواست قابل عرضه نیست ـ خریدار که هیچوقت نداشت. حال آمده اند و میگویند اسلام است که ایران را، همان ایرانی را که قرار بود خادمش باشد و حالا آقایش شده، نگه داشته. گویی ایران، در طول تاریخ بسیار درازش، هیچگاه به چیزی غیر از خودش برای مواظبت از خویش حاجت و تکیه داشته است!

موقعیت ایران فقط از دیدگاه ایدئولوژی ارتقأ نیافته است، مرتبۀ سیاسی کشور هم به دلیل پیروزی در جنگ بسیار بالا رفته. از این جهت هم وضع درست عکس قبلی است، پیروزی در درخشانترین چهرۀ خود به ایرانیان رو کرده است و به ملت ایران اعتماد به نفسی بخشیده که سالها از آن بی بهره بود. وطنپرستی ایرانی که طی هزاره ها عمل کرده، جامۀ ایدئولوژی اسلامگرا را درانده، حکومت میکوشد رفویش کند ولی از آنجا که بر قامت ایران تنگ است، چیزی را نمیپوشاند.

از همۀ اینها گذشته، به نظر میاید که اگر جنگ قبلی موقعیت نظام را تثبیت کرد، این یکی به سوی اضمحلالش برده است. ناکارآمدی حکومتی که خمینی برای ما ارث گذاشته، طی سالها بر همه معلوم بود، ولی در جنگ از همیشه هویداتر شده و در موقعیت حساس کنونی، کشور را در معرض خطر جدی قرار داده است. تنها بخشی که درست و درخشان عمل کرده، بخش نظامی است و حکومت میکوشد دستاوردهای آنرا فقط برخاسته از برکت وجود خود بشمارد و از آن مشروعیتی کسب نماید که حقش نیست. چرا میگویم حقش نیست؟ ازنزدیک نگاه کنیم و بسنجیم.

کار دو بخش دارد: اداره و ایدئولوژی.

اول از همه باید دقت داشت که تأسیس و توسعۀ ارتش مدرن ایران هیچ ربطی به اسلام ندارد، این میراث دو پادشاه پهلوی است. اگر در زمان خود آنها این ارتش کارآیی لازم را نداشت و بخصوص در جنگ جهانی دوم به سرعت از بازی کنار رفت به دلیل معیوب بودن فرماندهی آن بود که قابلیت و اراده نداشت و در مقابل قدرتهای خارجی زبون بود، عیب کار نه از سربازان بود و نه افسران. اضافه کنم که اگر متفقین و بخصوص انگلستان تصمیم به اشغال ایران گرفتند به این دلیل بود که به نقاط ضعف این ارتش کاملاً آگاه بودند. یادآوری بکنم که فکر اشغال ایران از سوی ایدن مطرح شد و او بود که بر مخالفت چرچیل و استالین فائق آمد و راضی به عملشان کرد. رضا شاه دست پروردۀ خودشان بود و خوب میدانستند چند مرده حلاج است.

آنچه حکومت اسلامی، بخصوص در دورۀ خامنه ای کرده و قابل انکار نیست، توجه جدی به مسئلۀ نیروهای نظامی است و صنایع نظامی که به هر صورت تا اینجا نتایج بزرگ به بار آورده و بعد هم به عنوان میراثش به جا خواهد ماند، همانطور که ارتش سرخ میراث کمونیسم است برای روسیه. ولی آیا خامنه ای در اینجا رهبری سیاسی کرد یا مذهبی؟ آیا دانش مذهبیش بود که ثمربه بار آورد یا شعور سیاسیش؟ آیا با ایدئولوژیش کار کرد یا با عقلش؟ آیا قابلیت در مغزش بود یا در عمامه اش؟ آیا ثمربخشی از حکومت اسلامی بود و اگر غیر از این میبود به دست نمیامد؟ البته اسلامگرایان چنین ادعا میکنند و میکوشند حاصل کار را دست به دست حواله بدهند تا برسند به خمینی، ولی یک تحلیل ساده این ادعاها را باطل میکند.

آنچه انقلاب و نه اسلام به ارمغان آورد، استقلال بود. این بود که ایستار و رفتار حکومت و نیروهای نظامی را از بن متحول ساخت و آن توانایی را که عاطل مانده بود، به حرکت درآورد. اسلامگرایی ایدئولوژی است و این عامل اصولاً در قابلیت نظامی تعیین کننده نیست. آنچه ملتی را به حرکت درمیاورد تا در راه وطن جانفشانی بکند، عرق وطن دوستی است که به اقتضای شرایط تاریخی میتواند در قالب هر ایدئولوژی بیان گردد و در طول تاریخ گشته است. اسلام وطنپرستی را در ایران اختراع نکرده است و اگر تقویتش کرده یا میتواند بکند به دلیل همراه شدن با آن است، نه به این دلیل که منشأش است. اسلام دینی است جهانشمول و مقولۀ وطن در آن جایی ندارد. میتوان برای تشویق وطنپرستی از آن استفاده کرد، ولی دین تنها ابزار موجود و مؤثربرای این کار  نبوده و نیست.

از این کلیات گذشته، اسلام در زمینۀ کار نظام حرفی برای گفتن ندارد. اگر چیزی هست داستانهای غزوات صدر اسلام است و احیاناً چند کلمۀ قصار که به این و آن نسبت میدهند و بهترش را در جای دیگر میتوان یافت. اسلام نه در زمینۀ استراتژی حرفی برای گفتن دارد و نه در تاکتیک. اسلامی شدن نیروهای مسلح یعنی اینکه ایدئولوژی رسمی آنها شده اسلامی، همین و نه بیش. روکش با محتوا فرق دارد.

این نکتۀ مهم را هم ناگفته نگذارم که بد و خوب نظام اسلامی را نمیتوان فقط با پیروزی در جنگهای اخیر سنجید. باید بیلان نزدیک به پنجاه سال حکومتش را در نظر گرفت. وقتی چنین کنید معلومتان خواهد شد که آیا این نظام مناسب ایران بوده یا نه. درست است که پیروزی های جنگی را عملاً همین نظام به دست آورده، ولی تصور اینکه کار فقط از این نظام برمیامد، خطاست. علاوه بر این، مگر حکومت قرار است فقط بجنگد؟ به تاریخ دراز کشور خود نظر کنید واگر فرصت داشتید نظری هم به تاریخ دیگر کشورها بیاندازید تا مطلب بهتر دستگیرتان بشود. ببینید که دستاوردهای این نظام چه بوده و چه لطماتی به ایران و جامعۀ ایران وارد آورده است، بعد قضاوت کنید، در کل و نه در جزء، به دور از هیجان پیروزی در جنگ. اینرا هم ببینید که اگر نیروهای نظامی چنین دستاوردی داشته اند، حاکمیت سیاسی که هستۀ اصلی نظام است، چه رفتار و دستاوردی داشته است. ادارۀ جنگ کار نیروهای نظامی نیست و مرجع سیاسی باید به این کار مبادرت بورزد. به کارنامه اش بنگرید.

حال برگردیم به نقطۀ شروع داستان.

این جنگ مال ملت است، جنگ اسلامی همان جنگ هشت ساله بود که هنوز حرفش را میزنید و در مقابل میخواهید این یکی را که هنوز تمام نشده، به دست فراموشی بسپارید. این یکی مال ملت است و پیروزی در آن، سهم ملت. تحولی که این جنگ آغازگرش بوده با دوز و کلکهای تبلیغاتی و شعارهای ایدئولوژیک، مهارشدنی نیست. ملت ایران به صحنه بازگشته و امت همیشه در صحنه را که مقامش را غصب کرده بود، عقب رانده. کشور متعلق به ملت است و همو آینده اش را به ارادۀ خود خواهد ساخت.

۲۴ آبان ۱۴۰۵، ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶

این مقاله برای سایت ایران لیبرال نوشته شده و نقل آن با ذکر مأخذ آزاد است