انقلاب مال کیست؟- رامین کامران

توجه کرده اید که ارگانهای رسمی و تبلیغاتی جمهوری اسلامی همیشه نظام و انقلاب را به صورت مترادف هم به کار میبرند؟ این را فقط در نظامهای توتالیتر میتوان دید که هیچگاه انقلاب را پایان یافته تلقی نمیکنند. کمی که دقت بکنید متوجه میشوید که این سخن چه اندازه عجیب است. به چه دلیل باید نظام و انقلاب را مترادف خواند؟ بخصوص که یکی نماد ثبات است و دیگری مترادف تحرک. این یکی از تردستی های طرفداران نظام اسلامی است و در نهایت غیر از دزدی تاریخی نیست. باید ببینیم شرطهای تئوریک اعتبار آن کدام است، چون شناختن و روشن کردن اینها میتواند مردم را بهتر متوجه ابعاد سرقت بکند.

برای روشن کردن مسئله باید دو امر را از هم جدا کرد: انگیزۀ کار و دلایلی که میتوان برای توجیهش عرضه کرد. روشن است که اولی اصل است و دومی شرط اعتبار یافتن اولی. اولی را دارند و دومی را به هر ترتیبی سر هم میکنند.

انگیزه بسیار روشن است، قرار است که به این ترتیب اعتبار انقلاب، تمامی اعتبار انقلاب، به نظام منتقل گردد. سرچشمۀ مشروعیت نظام، انقلابی است که به روی کار آمدنش انجامیده است و روشن است که تمایل دارد بین خود و انقلاب هیچگونه فاصله ای را نپذیرد و تمامی اعتبار آن واقعۀ عظیم را، بی هیچ شریک، به حساب خود واریز نماید. این گزینشی ارزشی است.

ولی آیا نظام واقعاً چنین حقی دارد؟ از نزدیک معاینه کنیم. اینجا دیگر برتری ارزشی اصلاً مطرح نیست.

اول دو کلمه راجع به اعتبار خود انقلاب بگویم. غیر از طرفداران بی قید و شرط آریامهر، کسی در معتبر و ارزشمند شمردن انقلاب شکی ندارد. یادآوری کنم که آریامهری ها حتی از مرجع و مقتدای خود هم عقب هستند چون خود او چند ماه قبل از سقوطش بر اعتبار انقلاب مهر تأیید زد. دیگرانی که با انقلاب عناد دارند، در حقیقت با نظام برآمده از آن مخالفند و این انزجار را به خود انقلاب هم تعمیم میدهند. ولی اگر به انقلاب، صرفنظر از نتیجه ای که در عمل به بار آورد، نظر کنیم، مخالفت با آن مشکل میشود. انقلاب حرکت وسیع و حق خواهانۀ ملت ایران بود. مگر میشود حرکتی اینچنین گسترده و ملی را بی اعتبار شمرد؟ یا حق ملتی را برای به دست آوردن حقوقش، انکار نمود؟ به نظرم این کار کمی مشکل است.

تفکیک انقلاب از نتیجه اش برای کسانی که چندان با تفکر تاریخی خو ندارند، قدری مشکل است و برای این کار باید به چند مسئله دقت کرد. مسائلی که حکومت، به دلیلی که بالا آمد، سعی در نفی یا لااقل پوشاندنشان میکند.

اول اینکه ببینیم آیا این نظام نتیجۀ محتوم و غیر قابل اجتناب انقلاب بوده است یا نه. روشن است که گفتار حکومتی چنین وانمود میکند. من کاملاً با این حرف مخالفم. انقلاب میدان بسیار وسیعی از ممکنات را در برابر ملت ایران گشود که به هیچوجه به انجام اسلامی آن محدود نبود. اگر از میان اینهمه گزینه که البته در طول انقلاب محدود و محدودتر شد، این یکی بیرون آمد، دلیل نمیشود از ابتدا محتومش بشماریم.

یکی شمردن انقلاب و نتیجه اش، به اتکای به دو امر صورت میگیرد، یا میتواند بگیرد. اولی جبر علّی در دل تاریخ است. این فکر که از ابتدا، یعنی در حقیقت و اگر بخواهیم به طور جدی دنبال این فرض برویم، از ابتدای تاریخ، سیری غیر از این بر تحول انقلاب و در حقیقت تاریخ جهان و ایران متصور نبوده است. دومی که باید جایگزین یا به عبارت دقیقتر سلف جبر علی شمردش، مشیت الهی است. این مشیت را میتوان کلی و یکپارچه به حساب آورد یا اینکه موردی محسوبش کرد، دخالتی که فرضاً با شروع انقلاب، به آن جهتی را داده که به حکومت اسلامی برسد. یادآوری کنم که صورت محکم و عقلانی کار، اولی است.

گفتار انقلابیان، در حقیقت، از هیچکدام این دو گزینه به صورت جدی استفاده نمیکند. تمایل به جبری شمردن انقلاب البته در کار هست، ولی دستگاه فکری که بخواهد تاریخ بشر را حول چنین نتیجه ای مرتب کند، خیر، فلسفۀ تاریخی در کار نیست. بگویم که در صورت انتخاب گزینۀ جبر علّی، نمیتوانید از ترتیب چنین گفتار شانه خالی کنید. البته ادعای اینکه انقلاب اجتناب ناپذیر بود، در گوشه و کنار به گوش میخورد، ولی آماتوری و ناقص است و به دلایل مختلف که شاید مهمترینش همین نبود نگرش کلی باشد، اصلاً جدی گرفتنی نیست. سخن گفتن از اجتناب ناپذیری یک واقعۀ تاریخی محتاج دستگاه فکری مدون است که در جایی نمیبینیم.

میماند گزینۀ مشیت الهی در شکل موردی و موضعی آن که البته با ذهنیت حکام امروز ایران بسیار سازگارتر است، چون پای خدا را به میان میکشد. ولی این تنها حسنش نیست، حسن عملی و شاید اصلی آن این است که اساساً محتاج گفتار توضیحی راجع به کل تاریخ بشر نیست، چون هر تغییری را به خواست الهی که قرار نیست بندگان از آن اطلاعی داشته باشند، محول میسازد. نه که گفتارهایی تکه و پاره از این جنس عرضه نشده باشد، چرا، شده، ولی نه برای اقناع کسانی که اهل پرسشند. تب زدگان ایدئولوژی از این سؤالها مطرح نمیسازند و در موردی که محل توجه ماست، احتیاجی به آن احساس نکرده اند. به همین قانع بوده اند که ادعا کنند، انقلاب خواست خدا بوده و چون خودشان به این حرف که اقناعشان میکرده، قانع بوده اند، دیگران را نیز همعقیدۀ خود به حساب آورده اند یا اینکه از اساس نظرشان را بی اهمیت محسوب کرده اند.

آنچه به اسلامگرایان تعلق دارد نظام است نه انقلاب. هرکس نظام را نمیپسندد، نمیباید از حق مالکیت خود بر انقلاب صرفنظر کند. کسی حق ندارد شما را مجبور کند به دلیل انقلاب کردن، این نظام را بپذیرید. این نظام نتیجۀ محتوم انقلاب نبود و اگر خودش بی ارزش است دلیل بر بی ارزشی انقلاب نمیشود.

خوب، این هم از پایه های نظری کار که در مورد گفتار حکومتی ناموجود یا سست است. بیاییم سر بخش آخر.

وقتی میگویم حتمیتی در کار نبوده یغنی ایکه هر ادعایی بر مالکیت انقلاب بیجاست وپیامد منطقیش این است که داستان دزدیده شدن انقلاب توسط اسلامگریان که برخی انقلابیان از اول مطرح کرده اند، نیز موضوع ندارد. انقلاب چیزی نیست که بتوان در جیب گذاشت و رفت. انقلاب حرکتی بود که گروه های شرکت کننده در آن کوشش در گرفتن اختیارش و جهت دادن به آن داشتند تا به جایی برود که مطلوب آنهاست. اسلامگرایان در این رقابت پیروز شدند، مسابقه ای بود که یک برنده بیشتر نمیتوانست داشته باشد و نداشت. رقابت البته به تمام معنا آزاد و بی قانون بود ـ مثل هر انقلابی. جا برای عدم رضایت هست ولی برای شکایت نیست. اضافه کنم که گفتار مربوط به منحرف شدن انقلاب هم گونه ای از همین قسم است.چنین شکوه هایی فقط عدم رضایت ما را از نتیجۀ نهایی انقلاب بیان میدارد، بی توجه به خصلت رقابتی و بی قانونی آن.

یعنی اینکه اگر مالکیت اسلامگرایان بر انقلاب را انکار میکنیم که حق هم داریم بکنیم، جایی هم برای ادعای مالکیت خود ما بر انقلاب باقی نمیماند. نه مال آنهاست و نه مال ما، مال همه بوده و هست. انقلاب بعدی هم،همینطور خواهد بود، محل رقابت مطلق. اگر میخواهید نتیجۀ مطلوبتان را بدهد، از همین حالا به فکر باشید تا بعد ننشینید به گله گزاری.

۱۵ آبان ۱۴۰۵، ۵ نوامبر ۲۰۲۶

این مقاله برای سایت ایران لیبرال نوشته شده و نقل آن با ذکر مأخذ آزاد است